Af heimasķšu Heimilis og skóla:

Einelti er vandamįl sem snertir okkur öll og einstakur nemandi eša fjölskylda getur ekki leyst vandann heldur žarf aš leysa hann ķ samvinnu allra ķ skólasamfélaginu. Žaš sama gildir ef einelti į sér staš ķ félagsmišstöš, ķžróttafélagi eša annarsstašar; žį kallar žaš į samvinnu foreldra viškomandi ašila. Meš žvķ aš uppfręša foreldra į žennan hįtt er žessi texti stušningur viš börn žeirra hvort sem žau eru žolendur, gerendur eša "saklausir įhorfendur". Börnum į aš lķša vel ķ skóla og žau eiga aš vera örugg į leiš sinni til og frį skóla. Sama gildir um ķžróttaiškun og ašra tómstundastarfsemi. Tališ er aš fimmti hver grunnskólanemandi verši fyrir einelti einhvern tķmann į mešan į skólagöngu stendur. Hins vegar er tališ aš tuttugasti hver nemandi verši fyrir daglegu einelti įrum saman, sem žżšir einn ķ hverjum bekk.

Hvaš er einelti?

Einelti er ofbeldi og félagsleg śtskśfun sem hefur alvarlegar afleišingar fyrir žolandann. Einelti į sér staš į milli tveggja einstaklinga eša einstaklings og hóps. Ķ žvķ felst aš strķšni snżst upp ķ kvalręši og śtilokun og getur birst ķ hinum żmsum myndum:

Munnlegt: Munnlegt ofbeldi getur t.d. veriš uppnefni, strķšni eša nišurlęgjandi athugasemdir. Žeir sem beita ofbeldinu hvķslast hugsanlega į um fórnarlambiš, flissa og hlęja Félagslegt: Félagslegt ofbeldi getur birst žannig aš barniš er skiliš śtundan ķ leik, žvķ ekki bošiš ķ afmęlisveislur eša ašrar uppįkomur hjį bekkjarfélögum. Barniš er ekki lįtiš vita žegar bekkurinn, eša hluti hans ętlar aš gera eitthvaš skemmtilegt eftir skóla. Barniš žarf aš žola svipbrigši, augnagotur, žögn eša algert afskiptaleysi Efnislegt: Žegar ofbeldiš er efnislegt, er eigum fórnarlambsins stoliš, t.d. skólabókum, pennaveski, skólatösku, ķžróttafatnaši, reišhjóli, peningum, eša žęr eru eyšilagšar

Andlegt: Andlegt ofbeldi į sér staš žegar barniš er žvingaš til aš gera eitthvaš sem strķšir algerlega gegn réttlętiskennd žess og sjįlfsviršingu. Žaš getur veriš girt nišur um barniš, žvķ skipaš ķ žjónustuhlutverk gagnvart félaga/félögum sķnum eša žaš lįtiš eyšileggja eigur annarra, jafnvel skólans

Lķkamlegt: Žegar ofbeldi er lķkamlegt er gengiš ķ skrokk į barninu, žaš bariš, klóraš, hįrreytt eša sparkaš ķ žaš Munnlegt, félagslegt og andlegt ofbeldi er mun śtbreiddara en hiš efnislega og lķkamlega, lķklega vegna žess aš aušveldara er aš dylja žaš, neita aš hafa įtt hlut aš mįli og snśa žvķ upp į žolandann sjįlfan. Ef viš skošum afleišingarnar sjįum viš aš ekki lķšur langur tķmi įšur en barninu fer aš lķša illa, verša hrętt, öryggislaust og tortryggiš gagnvart félögunum. Börn eiga žaš til aš missa stjórn į leikjum sķnum og enda ķ slagsmįlum. Žaš žekkja flestir foreldrar en slķkt stjórnleysi er ekki einelti. Hins vegar getur žaš gerst ķ slķkum tilfellum aš einhver börn notfęra sér ašstęšur til žess aš beita önnur börn ofbeldi įn žess aš ašrir taki eftir žvķ. Alvarleiki eineltis er hįšur mörgum mismunandi žįttum:

Hversu illt gerandinn hefur ķ huga žegar hann leggur einhvern ķ einelti
Hve mikil įhrif eineltiš hefur į fórnarlambiš
Hversu ógnandi eineltiš er
Hversu oft einelti į sér staš
Yfir hve langt tķmabil eineltiš į sér staš
Hversu persónulegt žaš er
Hversu margir taka žįtt ķ žvķ
Hvaš einkennir žolendur og gerendur?

Rannsóknir hafa leitt ķ ljós aš hęgt er aš sżna fram į įkvešin einkenni sem žolendur eiga sameiginleg. Žaš er hins vegar alls ekki hęgt aš ganga śt frį žvķ vķsu aš ef žessi einkenni eru til stašar hjį einstaka barni aš žaš verši lagt ķ einelti. Žaš er réttara aš segja aš žessi einkenni setji barniš ķ įhęttuhóp gagnvart einelti. Žaš sem žolendur hafa įtt sameiginlegt er aš vera óöruggari, hręddari, feimnari, hlédręgari, og hęverskari en börn almennt. Einnig geta börn, sem eru félagslega veikari, oršiš žolendur eineltis. Žį gera žessi börn minna af žvķ aš strķša öšrum, eru ekki eins įrįsargjörn og eru ķ ešli sķnu mótfallin ofbeldi og beita žvķ ógjarnan sjįlf til aš leysa įgreining. Žolendur geta einnig oršiš reišari en ašstęšur gefa tilefni til eša fżlugjarnari. Žeir sem verša fyrir einelti verša einmana og yfirgefnir ķ skólanum. Žeir žróa meš sér neikvęša sjįlfsmynd og įlķta sig oft heimska, misheppnaša og lķtiš ašlašandi. Žaš sem gjarnan einkennir gerendur ķ einelti, umfram önnur börn, er įrįsarhneigš og jįkvętt višhorf til ofbeldis og ofbeldisverka. Oftar en ekki eru žessi börn skapbrįš og vilja rįša yfir öšrum og njóta oft töluveršra vinsęlda mešal félaganna. Žau hafa litla tilfinningu fyrir lķšan annarra og eiga erfitt meš aš setja sig ķ spor annarra. Öfugt viš žaš sem įšur var haldiš fram, af sįlfręšingum og barnagešlęknum, aš žessir nemendur séu ķ raun hręddir og óöruggir undir yfirboršinu, kemur ķ ljós viš athuganir aš žeir eru yfirleitt öruggari meš sig en jafnaldrar žeirra. Oft er hópur mešhjįlpara til ašstošar viš aš kvelja ašra. Žeir eru stundum meš og stundum ekki. Žeir bera ekki sömu einkenni og forystusaušurinn en dragast meš sumpart til aš koma sér ķ mjśkinn hjį forsprökkunum eša af hreinni forvitni og mśgęsingu.

Hverjar eru afleišingar eineltis?

Sį sem veršur fyrir einelti veršur leišur og einmana. Honum fer aš finnast aš eitthvaš sé aš sér. Sjįlfstraustiš hverfur, hann veršur dulur og jafnvel veikur. Hann getur lįtiš žetta bitna į systkinum sķnum og foreldrum. Hann veršur spenntur og utangįtta ķ skólanum og hefur jafnvel engan įhuga į aš fara ķ skólann. Žetta hefur įhrif į nįmsįrangur og skólaleiši getur gert vart viš sig. Afleišingar eineltis verša mestar žar sem stöšugt, ófyrirsjįanlegt lķkamlegt ofbeldi į sér staš ķ langan tķma og barniš fęr sig ekki til aš segja frį žvķ. Langvarandi einelti veldur streitu sem leitt getur til alvarlegri vandamįla eins og neikvęšrar hegšunar, lystarleysis og žunglyndis.

Hverning veistu hvort barniš žitt er lagt ķ einelti?

Nokkur atriši geta veriš vķsbending um aš barniš žitt sé lagt ķ einelti:

Skólinn:
Barniš vill ekki fara ķ skólann, alltaf, stundum eša tķmabundiš
Barniš er hrętt viš aš fara ķ og śr skóla, vill lįta keyra sig
Barniš fer óvenjulega leiš til og frį skóla
Barniš kemur of seint ķ skólanneša heim śr skólanum
Barniš er svangt žegar žaš kemur heim
Barninu fer aš ganga verr ķ skólanum
Barniš tżnir bókum, hlutum eša fötum
Barniš tżnir vasapeningunum sķnum af og til

Félagarnir:
Barniš foršast vini og önnur börn
Barniš lokar sig af og hęttir aš sinna įhugamįlum sķnum

Hegšun:
Barniš bišur um aukapening eša byrjar aš hnupla žeim
Barninu lķšur illa en vill ekki segja hvaš er aš
Barniš fer aš atast ķ systkinum eša foreldrum
Barniš rżkur upp af litlu tilefni, er pirraš eša stjórnlaust ķ skapi. Sjįlfstraustiš minnkar
Barniš grętur sig ķ svefn og fęr martrašir

Heilsufar:
Lķkamlegar kvartanir og kvķšaeinkenni, t.d. höfušverkir, magaverkir
Svefn- og matarvenjur barnsins breytast
Barniš er meš skrįmur og marbletti sem ekki er hęgt aš skżra
Hvaš geta foreldrar gert?
Trśšu barninu žķnu og stattu meš žvķ. Hlutverk žitt er aš hjįlpa barninu aš öšlast sjįlfstraust og trśna į aš žaš rįši viš įstandiš. Aš öllum lķkindum muntu ganga ķ gegnum mikiš tilfinningarót. Žér getur fundist žś vera hjįlparvana, fyllist reiši og vilt kannski nį fram hefndum. Žś hefur įhyggjur af žvķ hvernig barninu žķnu lķšur og getur įtt erfitt meš aš įtta žig į žvķ hvaš gera skuli. Žaš er afar mikilvęgt aš halda ró sinni og hugsa mįliš įšur en eitthvaš er gert. Žaš er mikilvęgt aš barniš žitt finni aš žś hafir stjórn į ašstęšunum. Geršu lķka rįš fyrir tilfinningalegum višbrögšum frį barninu žķnu, t.d. reiši eša skömm. Taktu vandamįliš alvarlega. Barniš žitt er örugglega leišara yfir žessu en žaš lętur uppi og ekki vanmeta óttann sem žaš finnur fyrir. Lķttu į vandamįliš sem eitthvaš sem žarf aš leysa og žś getur lęrt af. Gefšu žér góšan tķma til aš tala viš barniš ķ ró og nęši.

Ekki vera kaldi karlinn sem segir: Žś skalt ekki ergja žig śt af žessu
Ekki vera fórnarlambiš sem segir: Žetta er ekkert, žegar ég var ķ skóla, žį...
Ekki vera yfirheyrandinn sem segir: Ég vil vita allt
Ekki vera bjargvętturinn sem segir: Ég bjarga žessu fyrir žig
Ekki vera töframašurinn sem segir: Ég redda žessu ķ hvelli
Hlustašu af žolinmęši og rannsakašu mįliš af athygli. Reyndu aš fį eins sannar upplżsingar frį barninu og hęgt er įn žess aš beita löngum yfirheyrslum. Žaš er mikilvęgt aš žś lįtir barniš vita aš žś sért įnęgš/ur meš aš žaš skuli hafa sagt žér frį erfišleikum sķnum. Upplżstu barniš um žrjįr grundvallarreglur sem gott er aš fara eftir:

Vera įkvešin/n
Leita eftir stušningi foreldra, kennara og félaga
Forša sér strax śr ašstęšum
Žį er rétt aš:

Ręša almennt um einelti viš barniš. Viš getum öll įtt von į žvķ aš verša fyrir strķšni og žį žurfum viš aš geta tekist į viš hana
Gera barninu grein fyrir žvķ aš eineltiš sé ekki žvķ aš kenna
Benda į möguleg višbrögš viš strķšni og ęfa/žjįlfa žau heima
Žetta eru višbrögš eins og aš lįta sem strķšnin hafi engin įhrif, svara ekki, vera yfirvegaš og afslappaš, nota fyndni og grķn, beita sjįlfstyrkjandi ašferšum eins og aš hugsa aš žetta sé vandamįl žeirra sem standa aš eineltinu.

Leitast viš aš ašstoša barniš meš vinatengsl žvķ einn vinur getur skipt sköpum. Efla sjįlfsstraust barnsins. Foreldrar mega ekki ofvernda barniš og žurfa aš gęta žess aš žaš einangri sig ekki
Muniš aš hrósa žvķ fyrir aš takast į viš vandann. Žolandi eineltis sżnir t.d. mikiš hugrekki meš žvķ aš męta ķ skólann į hverjum degi
Hafšu strax samband viš bekkjarkennarann og eftir ešli mįlsins skólastjórnendur. Skólum er skylt aš vera meš įętlun um hvernig tekiš skuli į einelti, komi žaš upp. Margir skólar hafa gert slķkar įętlanir og starfa eftir žeim. Kynntu žér hvernig žessum mįlum er variš ķ žķnum skóla. Fįšu upplżsingar um hvernig barniš žitt hegšar sér ķ skólanum. Hafšu samband viš ašra foreldra ķ bekknum og athugašu hvort žeir hafi svipaša reynslu. Óskašu eftir žvķ aš skólastjórnendur lįti foreldra gerandans vita. Fylgstu sķšan vel meš framvindu mįlsins og lįttu skólann vita strax ef ašgeršir viršast ekki bera įrangur. Ef skólinn skżtur sér undan įbyrgš skaltu leita til fręšsluyfirvalda (Fręšslumišstöšvar Reykjavķkur, skólaskrifstofa eša skólanefnda ef žś bżrš annarsstašar į landinu). Einnig er hęgt aš leita rįša og upplżsinga hjį menntamįlarįšuneytinu og skrifstofu okkar hjį Heimili og skóla.

Žegar eineltismįl koma upp er ekki óalgengt aš foreldrar hugsi um hvort žeir eigi aš lįta barniš skipta um skóla. Žaš veršur aušvitaš fyrst og sķšast įkvöršun hverra foreldra fyrir sig. Best er hins vegar ef hęgt er aš stöšva eineltiš innan viškomandi skóla žannig aš barniš geti veriš įfram ķ sķnum hverfisskóla. Žaš er rétt aš benda į aš til svona rįša hefur veriš gripiš og ķ sumum tilfellum hefur žaš gefiš góša raun en ķ öšrum ekki. Žaš er žvķ rétt aš leita til sérfręšinga innan og eša utan skólakerfisins įšur en slķk įkvöršun er tekin.

Hvaš ef barniš mitt er gerandi?
Žaš er gott aš fylgja svipušu ferli og žvķ sem er lżst žegar um žolanda er aš ręša. Rétt er aš benda į aš:

• Samstarf viš skólann er žżšingarmikiš og mikilvęgt er aš ašgeršir skóla og heimilis fylgist aš
  
• Reiši og skammir duga skammt. Žaš er įrangursrķkara aš setjast nišur og ręša mįlin.Skżra žarf śt fyrir barninu aš žaš er alveg ólķšandi aš sęra ašra, bęši lķkamlega og andlega. Barniš žarf aš skilja aš mašur ręšst ekki į minnimįttar, slķkt er ómannśšlegt
  

Gott er aš fį barniš til aš setja sig ķ spor žolenda og ķmynda sér hvernig žeim lķšur. Žannig eflum viš samkennd barnsins meš öšrum
Ręšiš hvernig barniš geti bętt fyrir hegšun sķna og hvernig hęgt vęri aš lįta žolandanum lķša betur ķ skólanum
Ręšiš um viršingu og umburšarlyndi gagnvart öšrum
Skošiš eigin hegšun og hegšun annarra ķ fjölskyldunni
Žaš er mikilvęgt aš barniš viti aš foreldrarnir verši ķ sambandi viš kennarann og fylgist meš framgangi mįlsins. Ef vel gengur mį ekki gleyma aš hrósa barninu
Hvaš getum viš öll gert?
Viš veršum aš taka höndum saman til aš koma ķ veg fyrir einelti. Viš veršum aš:

1. Taka einelti alvarlega og koma ķ veg fyrir aš žaš eigi sér staš
   
2. Afla góšra upplżsinga žegar viš veršum vör viš einelti
   
3. Hvetja börnin til aš segja frį einelti og styšja viš bakiš į žeim
   
4. Hjįlpa sérhverju barni sem veršur fyrir einelti
   
5. Ašstoša börn, sem leggja önnur börn ķ einelti, viš aš breyta hįtterni sķnu
   
6. Gera börnum grein fyrir aš einelti ķ skóla hefur įhrif į kennslu og nįm allra nemenda ķ bekknum žar sem einelti višgengst
   

Upplżsa börn og fulloršna um aš einelti skekkir sjįlfsmynd og skeršir sjįlfstraust barna, sem fyrir žvķ verša, auk žess sem žaš stofnar žeim ķ sérstaka įhęttu gagnvart neyslu įfengis og vķmuefna